We hebben het heel vaak over mensen met een narcistische stoornis als probleem. En er is ook een probleem: onze "westerse" ideologieën (die niet tot het westen beperkt zijn, maar in bredere zin wel op patriarchale principes terug te voeren zijn) hebben de neiging met name narcistische psychopaten of sociopaten (wat dus in beide gevallen een gecombineerde stoornis is) op een voetstuk te plaatsen. Trump is op dit moment het meest sprekende voorbeeld, maar Poetin (minder narcistisch dan Trump, wel een grotere sociopaat) is er natuurlijk ook een, net zoals Wilders, Erdogan, Orban, Netanyahu, Modi en noem ze verder maar op.

De vraag is waarom die mensen overal in het zadel gehesen worden. Ik vermoed dat dat iets te maken heeft met het soort mensen dat in een bepaalde crisis-achtige situatie (al dan niet door die mensen zelf veroorzaakt, maar het gaat mij er hier om dat de situatie tamelijk breed als zodanig ervaren wordt) gezien wordt als "typisch leidersfiguur".

Zelfverzekerdheid is een aspect, zeker. Met name mensen die in een crisis-achtige situatie verkeren worden snel verliefd op wie zij beschouwen als zelfverzekerd. En verliefdheid is een belangrijk aspect van de aantrekkingskracht van dit soort figuren. Zelfs als ze zoals Trump op het rationele vlak tot de wat minder bedeelden behoren, maar ook de fans van de objectief wat slimmere specimens als Poetin raken onder invloed op basis van iets wat lijkt op verliefdheid. Er is al veel geschreven over het fenomeen charisma, maar collectieve verliefdheid lijkt me een rode draad.

Je zou daar van alles over kunnen zeggen, bijvoorbeeld dat zogenaamd heteroseksuele mannen op dit moment in de geschiedenis een stuk ontvankelijker lijken voor collectieve verliefheid op als "sterk" ervaren mannelijke politici dan heteroseksuele vrouwen (zoals uit talloze onderzoeken blijkt), maar dat zou voorbij mijn punt voeren: dat juist geestelijke handicaps als de narcistische en de anti-sociale persoonlijkheidsstoornis, of een combinatie daarvan, anno nu zo sterk staan dat ze gezien worden als tekenen van leiderschap. Dat zou de diagnose van onze tijd moeten zijn: wij verafgoden narcistische psychopaten.

Een deel van de verklaring daarvoor ligt voor de hand: de sinds de jaren 80 heersende ideologie van het neoliberalisme, waarin ieder mens een calculerende burger moet zijn en ieder ander een potentiële vijand is in de individuele strijd om de beste plek in de pikorde der maatschappelijk geslaagden.

Maar die ideologie had best beperkt kunnen blijven tot degenen waarvoor ze in het leven was geroepen: de aandeelhouders, de bankenjongens, de hedgefund-investeerders, kortom: Wall Street. Buiten dat rare straatje in New York (en de plekken overal ter wereld waar de rituelen van dat straatje geïmiteerd worden) hebben we er niks aan. Maar op de een of andere manier hebben de absurde omgangsvormen van een kleine club van corpsballetjes, die inderdaad stuk voor stuk elkaars concurrent en aartsvijand zijn, de hele wereld gepenetreerd.

Het helpt natuurlijk niet dat allerlei voorheen sociaaldemocratische partijen, ladderzat van de ongekende economische groei in de jaren 90, het neoliberalisme in een dronkemansroes omarmd hebben. En dat er in het kielzog daarvan allerlei min of meer narcistische en sociopatische types op belangrijke maatschappelijke en politieke posities terecht kwamen. De ontwikkeling daarna was te verwachten: er is altijd een grotere sociopaat te vinden om de vorige te overtroeven.

Psychopaten, sociopaten en narcisten bestaan. Dat is een aandoening, daar kunnen die mensen ook niks aan doen. De eerste twee worden in de nieuwe versie van het meest gehanteerde psychiatrisch handboek DSM tegenwoordig onder "anti-sociale persoonlijkheidsstoornis" geschaard. In een ideale situatie als een klinische context, maar ik zou willen zeggen ook in een ideale(re) maatschappij worden die mensen direct gecorrigeerd. Wij daarentegen hebben per ongeluk een systeem opgebouwd waarin met name mensen met deze aandoeningen heel gemakkelijk naar leidinggevende rollen gepromoveerd worden. Dat lijkt me objectief een slecht systeem, en het is een teken dat er iets goed mis is.

Mensen met een anti-sociale persoonlijkheidsstoornis zijn gokkers met weinig empathie. Typisch mensen die, als ze eenmaal aan de macht zijn, iedereen heel makkelijk een oorlog in kunnen husselen. In een "normaal" systeem komen dat soort mensen in de marges, bijvoorbeeld in de maffia terecht. Maar deze fase van laat-kapitalisme schuift die mensen op topposities in politiek en bedrijfsleven, waar ze levensgevaarlijk zijn.

Ik wil het, u raadde het al, hebben over Trump en Poetin, over hun overeenkomsten, maar ook over de verschillen tussen die twee. Beide zijn min of meer narcistische (Trump is veel narcistischer dan Poetin) sociopaten, maar ze komen uit een andere achtergrond. Poetin heeft een vechtersachtergrond. Hij heeft voor de Petersburgse maffia gewerkt, als sovjet-spion (zonder enige ideologie trouwens, denk ik) in Oost-Duitsland, en hij kon met slim manipuleren van een aantal sleutelfiguren na de ineenstorting van de Sovjetunie heel snel rijk worden door getrouwe mannetjes de voormalig collectieve assets van de staat cadeau te doen. Hij is dus een klasse-stijger.

Trump daarentegen is de zoon van een van de rijkste klootzakken uit de vastgoedscene van New York, een notoir racistische sadist. (Zelfs Woody Guthrie heeft ooit een protestsong tegen papa Trump geschreven.) Kleine Donald is materieel verwend opgevoed door een zeer manipulatieve, sadistische vader en een moeder die hem altijd als een prinsje heeft behandeld. Dat maakt hem een zelfoverschatter met een gigantisch vadercomplex. En hij begon zijn financiële loopbaan met een enorm beginkapitaal, gevolgd door een adembenemende erfenis, die beide toen al stonken naar uitbuiting. Een heel ander figuur dan Poetin, die met niets begon. Bij narcisten als Trump is de illusie van grandeur gebaseerd op een leugen, en ergens weten ze dat. Bij Trump komt daarbij dat hij zijn rijkdom niet zelf heeft opgebouwd, en ook dat weet hij.

Om een lang verhaal kort te maken, ik denk dat Poetin een vergelijkbare functie vervult in de ogen van kleine oranje Donnie als zijn pa: dat van de self-made man. Poetin is de vervulling van Trumps vadercomplex. Reden waarom hij, zodra hij in een machtspositie terechtkomt, onmiddellijk naar Poetin kijkt. Wat een man! Wat wil hij? Hoe kan ik hem dat geven?

Ik hoop zelf dat wij mensen in staat zijn een systeem te creëren waarin we niet meer, nooit meer, afhankelijk zijn van de grillen van psychopaten met macht. Hoe precies? Dat weet ik niet.

Dan nog even terug naar de stoornis waar ik mee begon: narcisten. Ik heb veel mensen gekend met een narcistische persoonlijkheidsstoornis. In mijn ervaring is het een veel breder verspreid fenomeen dan de antisociale persoonlijkheidsstoornis. Ze kunnen heel vervelend zijn voor hun medemensen, ze kunnen manipulatief, leugenachtig en irritant zijn. Maar ik wil toch een lans voor ze breken. De meeste narcisten zijn geen socio- of psychopaten.